મહાસાગરના પાણીમાં રહેલા સૌથી સામાન્ય ૧૦ તત્વો
પૃથ્વીનો લગભગ ૭૧% ભાગ મહાસાગરોથી ઘેરાયેલો છે. મહાસાગરનું પાણી માત્ર ખારું પાણી નથી, પરંતુ તે અનેક રાસાયણિક તત્વોનું મિશ્રણ છે. દરિયાઈ પાણીના કુલ વજનમાં સૌથી મોટો હિસ્સો હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનનો હોય છે કારણ કે તે પાણી ($H_2O$) બનાવે છે, પરંતુ તેમાં ઓગળેલા ક્ષારો પણ અત્યંત મહત્વના છે.
૧. ઓક્સિજન (Oxygen – O)
મહાસાગરના પાણીમાં વજનની દ્રષ્ટિએ ઓક્સિજન સૌથી વધુ પ્રમાણમાં હોય છે (લગભગ ૮૫.૮%). તે માત્ર પાણીના અણુનો જ ભાગ નથી, પરંતુ દરિયાઈ જીવોના શ્વાસ માટે ઓગળેલા સ્વરૂપમાં પણ હાજર હોય છે.
૨. હાઇડ્રોજન (Hydrogen – H)
બીજા ક્રમે હાઇડ્રોજન આવે છે (આશરે ૧૦.૮%). ઓક્સિજન સાથે જોડાઈને તે પાણી બનાવે છે. બ્રહ્માંડનું આ સૌથી હળવું તત્વ મહાસાગરોનો પાયો છે.
૩. ક્લોરિન (Chlorine – Cl)
દરિયાના પાણીમાં ઓગળેલા ક્ષારોમાં ક્લોરિન સૌથી વધુ છે (૧.૯%). તે સોડિયમ સાથે જોડાઈને સોડિયમ ક્લોરાઇડ (મીઠું) બનાવે છે, જે સમુદ્રને ખારાશ આપે છે.
૪. સોડિયમ (Sodium – Na)
સોડિયમ ચોથા ક્રમે આવે છે (૧.૧%). તે ક્લોરિન સાથે મળીને સામાન્ય મીઠું બનાવે છે. મહાસાગરની ખારાશ માટે આ તત્વ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.
૫. મેગ્નેશિયમ (Magnesium – Mg)
મેગ્નેશિયમ દરિયાના પાણીમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં (૦.૧૩%) જોવા મળે છે. તે દરિયાઈ વનસ્પતિઓ અને ક્લોરોફિલ માટે અનિવાર્ય છે.
૬. સલ્ફર (Sulfur – S)
સલ્ફર (૦.૦૯%) મુખ્યત્વે સલ્ફેટ આયનોના સ્વરૂપમાં હાજર હોય છે. તે સમુદ્રી જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
૭. કેલ્શિયમ (Calcium – Ca)
કેલ્શિયમ (૦.૦૪%) દરિયાઈ જીવો જેવા કે પરવાળા (Corals) અને શંખ-છીપલાંના કવચ બનાવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.
૮. પોટેશિયમ (Potassium – K)
પોટેશિયમ (૦.૦૪%) પણ સમુદ્રમાં સ્થિર માત્રામાં જોવા મળે છે. તે દરિયાઈ જીવોના કોષોમાં પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
૯. બ્રોમિન (Bromine – Br)
બ્રોમિન ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (૦.૦૦૬૭%) હોવા છતાં, તે મહત્વનું તત્વ છે. સમુદ્ર એ બ્રોમિન મેળવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
૧૦. કાર્બન (Carbon – C)
કાર્બન (૦.૦૦૨૮%) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને બાયકાર્બોનેટ સ્વરૂપે હોય છે. તે પૃથ્વીના તાપમાનના નિયંત્રણ અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિના પોષણ માટે અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
મહાસાગરના આ તત્વો પૃથ્વી પરના જીવન અને પર્યાવરણને ટકાવી રાખવા માટે પાયાના છે. આ તત્વોના સંતુલનને કારણે જ મહાસાગરો અબજો જીવોનું ઘર બની શક્યા છે.
શું તમે આમાંથી કોઈ ચોક્કસ તત્વના ઔદ્યોગિક ઉપયોગ વિશે જાણવા માંગો છો? હું તમને તેના વિશે વધુ માહિતી આપી શકું છું.