વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં એવા કેટલાક મહાન વૈજ્ઞાનિકો છે જેમના યોગદાનને અમર બનાવવા માટે આવર્ત કોષ્ટક (Periodic Table) ના તત્વોને તેમના નામ આપવામાં આવ્યા છે. અહીં તેવા પ્રથમ 10 તત્વો વિશેનો સવિસ્તાર લેખ છે.
વિજ્ઞાનના સિતારાઓ: વ્યક્તિઓના નામ પરથી રાખવામાં આવેલા પ્રથમ 10 રાસાયણિક તત્વો
રસાયણશાસ્ત્રની દુનિયામાં, આવર્ત કોષ્ટક એ બ્રહ્માંડના પાયાના પથ્થરોનું નકશો છે. સામાન્ય રીતે તત્વોના નામ ગ્રહો, પૌરાણિક કથાઓ અથવા ગુણધર્મો પરથી રાખવામાં આવતા હોય છે. પરંતુ, વિજ્ઞાનમાં અભૂતપૂર્વ ફાળો આપનાર વ્યક્તિઓના સન્માનમાં તત્વોના નામ રાખવાની પરંપરા પ્રમાણમાં મોડી શરૂ થઈ.
અહીં એવા પ્રથમ 10 તત્વોની યાદી અને તેમનો ઇતિહાસ છે:
1. ગેડોલિનિયમ (Gadolinium – Gd, 64)
વ્યક્તિ: જોહાન ગેડોલિન (Johan Gadolin)
ગેડોલિનિયમ એ પ્રથમ એવું તત્વ હતું જેનું નામ કોઈ વાસ્તવિક વ્યક્તિના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હોય. જોહાન ગેડોલિન એક ફિનિશ રસાયણશાસ્ત્રી હતા જેમણે ‘રેર અર્થ’ (Rare Earth) તત્વોના સંશોધનમાં પાયાનું કામ કર્યું હતું. આ તત્વનો ઉપયોગ આજે MRI સ્કેન અને કેન્સરની સારવારમાં થાય છે.
2. ક્યુરિયમ (Curium – Cm, 96)1
વ્યક્તિ: મેરી ક્યુરી અને પિયર ક્યુરી (Marie and Pierre Curie)2
રેડિયોએક્ટિવિટીના ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવનાર મેરી અને પિયર ક્યુરીના સન્માનમાં આ તત્વનું નામ રાખવામાં આવ્યું છે. મેરી ક્યુરી બે અલગ-અલગ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રોમાં નોબેલ પુરસ્કાર મેળવનાર એકમાત્ર મહિલા છે. ક્યુરિયમ એક અત્યંત રેડિયોએક્ટિવ તત્વ છે જે કૃત્રિમ રીતે બનાવવામાં આવે છે.
3. આઈન્સ્ટાઈનિયમ (Einsteinium – Es, 99)3
વ્યક્તિ: આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન (Albert Einstein)4
વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત ભૌતિકશાસ્ત્રી આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનના નામ પરથી આ તત્વનું નામ અપાયું છે. તેની શોધ 1952માં પ્રથમ હાઈડ્રોજન બોમ્બના વિસ્ફોટના અવશેષોમાંથી કરવામાં આવી હતી. આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત અને $E=mc^2$ સૂત્ર આધુનિક ભૌતિકવિજ્ઞાનનો પાયો છે.
4. ફર્મિયમ (Fermium – Fm, 100)5
વ્યક્તિ: એનરિકો ફર્મી (Enrico Fermi)6
એનરિકો ફર્મીને ‘પરમાણુ યુગના પિતા’ માનવામાં આવે છે. તેમણે પ્રથમ પરમાણુ રિએક્ટરની રચના કરી હતી. આઈન્સ્ટાઈનિયમની જેમ જ, ફર્મિયમ પણ હાઈડ્રોજન બોમ્બ પરીક્ષણ દરમિયાન શોષાયું હતું. તે કુદરતી રીતે મળતું નથી, પરંતુ લેબોરેટરીમાં ન્યુટ્રોન બોમ્બાર્ડમેન્ટ દ્વારા બનાવી શકાય છે.
5. મેન્ડેલેવિયમ (Mendelevium – Md, 101)7
વ્યક્તિ: દિમિત્રી મેન્ડેલીવ (Dmitri Mendeleev)
જેમણે આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકની રચના કરી, તેવા રશિયન વૈજ્ઞાનિક દિમિત્રી મેન્ડેલીવના સન્માનમાં આ 101મું તત્વ નામિત છે. આ નામ રાખવું એ વિજ્ઞાન જગત માટે એક ભાવનાત્મક ક્ષણ હતી, કારણ કે મેન્ડેલીવે તત્વોના વર્ગીકરણ માટે પોતાનું આખું જીવન સમર્પિત કર્યું હતું.
6. નોબેલિયમ (Nobelium – No, 102)8
વ્યક્તિ: આલ્ફ્રેડ નોબેલ (Alfred Nobel)
ડાયનામાઈટના શોધક અને વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ‘નોબેલ પુરસ્કાર’ના સ્થાપક આલ્ફ્રેડ નોબેલના નામ પરથી આ તત્વનું નામ રાખવામાં આવ્યું છે. જોકે આ તત્વની શોધ વિશે ઘણો વિવાદ રહ્યો હતો, પરંતુ અંતે 1997માં IUPAC દ્વારા તેને સ્વીકૃતિ મળી.
7. લોરેન્સિયમ (Lawrencium – Lr, 103)
વ્યક્તિ: અર્નેસ્ટ લોરેન્સ (Ernest Lawrence)9
અર્નેસ્ટ લોરેન્સ ‘સાયક્લોટ્રોન’ (Cyclotron) ના શોધક હતા, જે એક પ્રકારનું પાર્ટીકલ એક્સિલરેટર છે.10 નવા તત્વોની શોધ માટે આ સાધન અત્યંત આવશ્યક છે. આ જ સાધનનો ઉપયોગ કરીને ઘણા કૃત્રિમ તત્વો બનાવવામાં આવ્યા છે.
8. રધરફોર્ડિયમ (Rutherfordium – Rf, 104)11
વ્યક્તિ: અર્નેસ્ટ રધરફોર્ડ (Ernest Rutherford)12
અર્નેસ્ટ રધરફોર્ડને ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સના પિતા માનવામાં આવે છે. તેમણે પરમાણુના કેન્દ્ર (Nucleus) ની શોધ કરી હતી. આ તત્વ ટ્રાન્સ-એક્ટિનાઇડ તત્વોની શ્રેણીમાં પ્રથમ છે.
9. સીબોર્ગિયમ (Seaborgium – Sg, 106)13
વ્યક્તિ: ગ્લેન ટી. સીબોર્ગ (Glenn T. Seaborg)
સીબોર્ગિયમ એક એવું ઐતિહાસિક તત્વ છે જેનું નામ એક જીવંત વ્યક્તિના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. ગ્લેન સીબોર્ગે પોતે 10 થી વધુ નવા તત્વોની શોધમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. શરૂઆતમાં જીવંત વ્યક્તિના નામ પરથી નામ રાખવાનો વિરોધ થયો હતો, પરંતુ તેમના મહાન પ્રદાનને જોતા આ નામ રાખવામાં આવ્યું.
10. બોહરિયમ (Bohrium – Bh, 107)
વ્યક્તિ: નીલ્સ બોહર (Niels Bohr)
નીલ્સ બોહરે પરમાણુના બંધારણ અને ક્વોન્ટમ થિયરીમાં પાયાનું કામ કર્યું હતું. ‘બોહર મોડેલ’ આજે પણ શાળાઓમાં પરમાણુ સમજવા માટે ભણાવવામાં આવે છે. તેમના સન્માનમાં 107મા તત્વનું નામ બોહરિયમ રાખવામાં આવ્યું.
ઉપસંહાર
આ તત્વો માત્ર રસાયણશાસ્ત્રના અંકો નથી, પરંતુ તે માનવ બુદ્ધિ અને જિજ્ઞાસાનું પ્રતીક છે. આ વૈજ્ઞાનિકોએ એવી શોધ કરી જેણે માનવજાતનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો. આજે જ્યારે પણ કોઈ વિદ્યાર્થી આવર્ત કોષ્ટક જુએ છે, ત્યારે આ નામો તેમને યાદ અપાવે છે કે વિજ્ઞાન એ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.
શું તમે જાણવા માંગો છો કે આમાંથી કયા તત્વોનો ઉપયોગ આપણા રોજિંદા જીવનમાં અથવા આધુનિક ટેકનોલોજીમાં ક્યાં થાય છે?