🇮🇳 ભારતમાં ચલણનો વિકાસ — નોટ અને સિક્કાના ફોટો સાથે સમજાવટ

ભારતમાં ચલણનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. સમય, શાસન અને અર્થતંત્ર પ્રમાણે સિક્કા અને નોટોના આકાર, ધાતુ અને મૂલ્ય બદલાતા ગયા. નીચે પ્રાચીન સમયથી 2025 સુધીનો સંક્ષિપ્ત અને સમજણસભર વર્ણન આપવામાં આવે છે.

🪙 પ્રાચીન ભારત (ઈ.સ. પૂર્વ)

• કર્ષાપણ, પણા, સુવર્ણ, માષા
• હાથથી ઠપકા મારેલા (Punch-marked) સિક્કા
• તાંબું, ચાંદી અને સોનામાં બનાવેલા
• રાજ્યો અને વેપાર માટે વપરાતા

📝 વર્ણન:
આ સમયના સિક્કાઓ પર શાસકોની મુદ્રા અથવા ચિહ્નો ઠપકાથી મારવામાં આવતા. કેન્દ્રિય બેંકિંગ નહોતું, છતાં વેપાર સુવ્યવસ્થિત હતો.

🕌 મધ્યયુગ અને મુઘલ કાળ

• ટંકા, દામ, રૂપિયા
• શેરશાહ સૂરીએ “રૂપિયા” પ્રચલિત કર્યો
• મુઘલોએ ચાંદીના રૂપિયાનું માનકીકરણ કર્યું

📝 વર્ણન:
“રૂપિયા” નામ અહીંથી લોકપ્રિય બન્યું. વજન અને શુદ્ધતા નક્કી હોવાથી સમગ્ર સામ્રાજ્યમાં એકસરખું ચલણ શક્ય બન્યું.

🇬🇧 બ્રિટિશ ભારત (1835–1947)

• ઇન્ડિયન રૂપિયા
• 1 રૂપિયા = 16 આના = 64 પૈસા = 192 પાઈ
• સિક્કા અને કાગળની નોટો શરૂ

📝 વર્ણન:
બ્રિટિશ શાસનમાં ચલણ પદ્ધતિ ઔપચારિક બની. રેલવે, પોસ્ટ અને વેપાર માટે નોટો મહત્વપૂર્ણ બની.

🔢 દશાંશ પદ્ધતિ (1957 પછી)

• 1 રૂપિયા = 100 પૈસા
• 1, 2, 5, 10, 20, 25, 50 પૈસા
• સરળ ગણતરી માટે નવી પદ્ધતિ

📝 વર્ણન:
આ બદલાવથી સામાન્ય જનતાને હિસાબ સરળ થયો અને વૈશ્વિક ધોરણ સાથે સુસંગતતા આવી.

💵 આધુનિક ભારત (2016–2025)

હાલ વપરાતા સિક્કા

• ₹1, ₹2, ₹5, ₹10, ₹20

હાલ વપરાતી નોટો

• ₹10, ₹20, ₹50, ₹100, ₹200, ₹500
• ₹2000 નોટ (2016–2023): ચલણમાંથી પાછી ખેંચાઈ

📝 વર્ણન:
નવી નોટ શ્રેણીમાં ₹ ચિહ્ન, સુરક્ષા લક્ષણો અને વારસાની છબીઓ સામેલ છે. ડિજિટલ ચુકવણી વધતા છતાં નગદ ચલણ આજે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

✅ 2025 સુધીનું સત્તાવાર ચલણ

• નામ: ભારતીય રૂપિયા
• ચિહ્ન: ₹
• ISO કોડ: INR