સિલીગુડી કોરિડોર, જેને સામાન્ય રીતે ‘ચિકન નેક’ (Chicken’s Neck) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતનો ભૌગોલિક અને સામરિક દૃષ્ટિએ સૌથી સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલી આ સાંકડી પટ્ટી ભારતને તેના આઠ ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો (સેવન સિસ્ટર્સ અને સિક્કિમ) સાથે જોડે છે.

નીચે સિલીગુડી કોરિડોરના મહત્વ, પડકારો અને ભૌગોલિક સ્થિતિ પરનો એક લેખ છે:

સિલીગુડી કોરિડોર: ભારતની જીવનરેખા અને સુરક્ષાનું કેન્દ્રબિંદુ

પ્રસ્તાવના

ભારતના નકશા પર નજર કરીએ તો પશ્ચિમ બંગાળના ઉત્તર ભાગમાં એક અત્યંત સાંકડો ભૂભાગ જોવા મળે છે. આ ભાગ માત્ર ૨૦ થી ૨૨ કિલોમીટરની પહોળાઈ ધરાવે છે, જે ભારતની મુખ્ય ભૂમિને અરૂણાચલ પ્રદેશ, આસામ, મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, સિક્કિમ અને ત્રિપુરા સાથે જોડે છે. તેની આકાર મરઘાની ગરદન જેવો હોવાથી તેને ‘ચિકન નેક’ કહેવામાં આવે છે. જો આ માર્ગ કપાઈ જાય, તો ભારતનો સીધો સંપર્ક ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોથી તૂટી શકે છે.

ભૌગોલિક સ્થાન અને મહત્વ

સિલીગુડી કોરિડોરની આસપાસ નેપાળ, ભૂતાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા ત્રણ દેશોની સરહદો આવેલી છે. ઉત્તરમાં ભૂતાન અને તિબેટની ચુમ્બી ખીણ છે, જે ચીનનો ભાગ છે. દક્ષિણમાં બાંગ્લાદેશની સરહદ અડે છે અને પશ્ચિમમાં નેપાળ આવેલું છે.

આ કોરિડોર માત્ર રસ્તો જ નથી, પરંતુ આર્થિક અને લશ્કરી દૃષ્ટિએ ભારતની ‘લાઇફલાઇન’ છે. ઉત્તર-પૂર્વમાં જતા રેલવે ટ્રેક, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો, તેલની પાઇપલાઇનો અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન લાઇન આ નાનકડા વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.

સામરિક પડકારો અને ‘ચિકન નેક’ની સુરક્ષા

ચીન સાથેના સંબંધોમાં આ વિસ્તાર હંમેશા ચર્ચામાં રહે છે. ૨૦૧૭માં થયેલો ડોકલામ વિવાદ આ વિસ્તારની સુરક્ષાને લઈને જ હતો. ડોકલામ એ ભૂતાન, ભારત અને ચીનનું ત્રિ-જંકશન (Tri-junction) છે. જો ચીન ત્યાં પોતાનું પ્રભુત્વ વધારે, તો તે સરળતાથી સિલીગુડી કોરિડોર પર નજર રાખી શકે છે અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં તેને અવરોધી શકે છે.

મુખ્ય સુરક્ષા પડકારો:

૧. ભૌગોલિક નબળાઈ: અત્યંત સાંકડો હોવાથી દુશ્મન દેશ માટે તેને બ્લોક કરવો સરળ બની જાય છે.

૨. આતંકવાદ અને ઘૂસણખોરી: આ સરહદો ખુલ્લી હોવાને કારણે અહીં ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી અને હથિયારોની હેરાફેરીનું જોખમ રહે છે.

૩. ચુમ્બી ખીણની નિકટતા: ચીનની પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી (PLA) આ કોરિડોરથી માત્ર ૧૩૦ કિલોમીટર દૂર છે, જે વ્યૂહાત્મક રીતે ભારત માટે જોખમ છે.

ભારત સરકારના પગલાં અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા

ભારત આ કોરિડોર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સતત પ્રયાસો કરી રહ્યું છે:

• કલાદાન મલ્ટી-મોડલ પ્રોજેક્ટ: મ્યાનમાર દ્વારા સમુદ્રી માર્ગે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતને જોડવાની યોજના.

• બાંગ્લાદેશ સાથે કનેક્ટિવિટી: બાંગ્લાદેશના ચિત્તાગોંગ અને મોંગલા બંદરોનો ઉપયોગ કરીને ત્રિપુરા અને આસામ સુધી પહોંચવાના કરાર.

• ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ: સરકારે અહીં રસ્તાઓ અને રેલવેના જાળા મજબૂત કર્યા છે અને વધારાના સૈન્ય મથકોની સ્થાપના કરી છે.

નિષ્કર્ષ

સિલીગુડી કોરિડોર માત્ર જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ ભારતની અખંડિતતાનું પ્રતીક છે. તેની સુરક્ષા એટલે ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તારની સુરક્ષા. ભારત માટે આ વિસ્તારને સુરક્ષિત રાખવો એ ભૌગોલિક મજબૂરી જ નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય ફરજ પણ છે.

તમારે આ વિષય પર કોઈ ચોક્કસ બિંદુ વિશે વધુ જાણવું છે?

આ વિડિઓ સિલીગુડી કોરિડોરના વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને ભારતના સંરક્ષણ માટે તે શા માટે નિર્ણાયક છે તે સમજાવે છે: સિલીગુડી કોરિડોર – ભારતનો ‘ચિકન નેક’ વિવાદ