પ્રેમ જેટલો ઉદ્દાત, અભય તેટલો જ ઉન્નત: પ્રેમ અને નિર્ભયતાની અનંત યાત્રા

માનવ ચેતનાના આકાશમાં જો કોઈ બે સૌથી તેજસ્વી નક્ષત્રો હોય, તો તે છે ‘પ્રેમ’ અને ‘અભય’ (નિર્ભયતા). સામાન્ય રીતે આપણે પ્રેમને એક કોમળ લાગણી માનીએ છીએ અને અભયને શૂરવીરતાનો ગુણ માનીએ છીએ. પરંતુ, જીવનના ગહન સત્યો તપાસતા સમજાય છે કે આ બંને એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. પ્રેમ જેટલો ઉદાત્ત (Noble) હોય છે, તેટલો જ વ્યક્તિનો અભય (Fearlessness) ઉન્નત (Elevated) બને છે. જે હૃદયમાં સાચો અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ પ્રગટે છે, ત્યાં ડરનું અસ્તિત્વ આપોઆપ મટી જાય છે. ચાલો, આ ગહન ચિંતનને વિગતવાર સમજીએ.

૧. ઉદાત્ત પ્રેમ: સ્વાર્થથી પરમાર્થ સુધીની ગતિ

પ્રેમ જ્યારે ઉદાત્ત બને છે, ત્યારે તે શારીરિક આકર્ષણ કે માલિકીભાવની સીમાઓ ઓળંગી જાય છે. ઉદાત્ત પ્રેમ એટલે એવો પ્રેમ જે સામેની વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને માન આપે છે, જે ત્યાગમાં આનંદ અનુભવે છે અને જેમાં ‘હું’ ઓગળીને ‘તું’ બની જાય છે.

જ્યારે પ્રેમમાં સ્વાર્થ હોય છે, ત્યારે ડર જન્મ લે છે—ખોઈ દેવાનો ડર, છેતરાઈ જવાનો ડર, કે અપેક્ષાઓ પૂરી ન થવાનો ડર. પરંતુ જ્યારે પ્રેમ ઉદાત્ત બને છે, ત્યારે તે અપેક્ષાઓથી મુક્ત થઈ જાય છે. અને જે ક્ષણે અપેક્ષા મરે છે, તે જ ક્ષણે ડરનો અંત આવે છે. આ મુક્તિ જ વ્યક્તિને ‘અભય’ તરફ દોરી જાય છે.

૨. અભય: આત્માની સર્વોચ્ચ અવસ્થા

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન કૃષ્ણએ દૈવી સંપદાના ગુણોમાં ‘અભય’ને પ્રથમ સ્થાન આપ્યું છે. અભય એટલે માત્ર શારીરિક બહાદુરી નહીં, પણ માનસિક દ્રઢતા. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ આદર્શને, કોઈ વ્યક્તિને કે પરમાત્માને અત્યંત ગહનતાથી પ્રેમ કરે છે, ત્યારે તેને મૃત્યુનો પણ ભય રહેતો નથી.

પ્રેમમાં ડૂબેલી વ્યક્તિ માટે દુનિયાના સંકટો નાના બની જાય છે. સતી તોરલ અને જેસલ જાડેજાની વાત હોય કે નરસિંહ મહેતાની ભક્તિ, આ તમામ કિસ્સાઓમાં પ્રેમની ઉદાત્તતાએ જ તેમને અભય બનાવ્યા હતા. તેમને સમાજનો ડર નહોતો, કારણ કે તેમનો પ્રેમ લૌકિક ગણતરીઓથી ઉપર હતો.

૩. પ્રેમ અને નિર્ભયતાનો સંબંધ

પ્રેમ અને અભય વચ્ચેનો સંબંધ પાયાનો છે:

• ત્યાગની શક્તિ: ઉદાત્ત પ્રેમ ત્યાગ શીખવે છે. જેની પાસે ગુમાવવાનું કંઈ નથી અથવા જે બધું જ અર્પણ કરવા તૈયાર છે, તેને ડર શેનો?

• વિશ્વાસનો પાયો: સાચો પ્રેમ અખૂટ વિશ્વાસ જન્માવે છે. આ વિશ્વાસ વ્યક્તિને અંદરથી એટલો મજબૂત બનાવે છે કે તે ગમે તેવા તોફાનો સામે અડીખમ ઊભો રહી શકે છે.

• અહંકારનું વિસર્જન: ડર હંમેશા અહંકારને લાગે છે (‘મારું શું થશે?’). ઉદાત્ત પ્રેમમાં અહંકાર ઓગળી જાય છે, તેથી ડરવાનું કોઈ કેન્દ્ર જ બાકી રહેતું નથી.

૪. સાહસ અને ઉન્નત અભય

જેમ જેમ પ્રેમ વધુ શુદ્ધ અને ઉન્નત થતો જાય, તેમ તેમ વ્યક્તિનું સાહસ પણ ઉન્નત બને છે. એક માતા પોતાના બાળકને પ્રેમ કરે છે, તેથી તે સિંહ સામે લડવાનું સાહસ કરી શકે છે. એક દેશભક્ત પોતાના વતનને પ્રેમ કરે છે, તેથી તે હસતા મુખે ફાંસીએ ચડી શકે છે. આ સાહસ કોઈ બદલાની ભાવનાથી નહીં, પણ ઉદાત્ત પ્રેમમાંથી જન્મેલું ‘ઉન્નત અભય’ છે.

આ અભય વ્યક્તિને ક્રૂર નથી બનાવતું, પણ તેને સ્થિતપ્રજ્ઞ બનાવે છે. તે મુશ્કેલીઓમાં વિચલિત થતો નથી, કારણ કે તેનું લક્ષ્ય (તેનો પ્રેમ) અત્યંત પવિત્ર છે.

૫. પ્રેમમાં પડવું એ જ સૌથી મોટું જોખમ

આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં લોકો પ્રેમ કરતા ડરે છે. કેમ? કારણ કે પ્રેમમાં હૃદય ખોલવું પડે છે, અને હૃદય ખોલવું એ જોખમ છે. પરંતુ જે આ જોખમ ઉઠાવે છે, તે જ સાચો સાહસિક છે.

જે વ્યક્તિ પ્રેમમાં પોતાની જાતને હોમી દેવાની હિંમત રાખે છે, તેને પછી દુનિયાની કોઈ તાકાત ડરાવી શકતી નથી. તેનું વ્યક્તિત્વ હિમાલય જેવું ઉન્નત બની જાય છે. તે જાણે છે કે હાર કે જીત કરતા પણ પ્રેમની પ્રક્રિયામાં જીવવું એ જ મોટી ઉપલબ્ધિ છે.

૬. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિકોણ: પ્રેમ એટલે પરમાત્મા

સંતો કહે છે કે “પ્રેમ હરિ કો રૂપ હૈ”. જ્યારે વ્યક્તિ પરમાત્માના પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે તે પરમ અભય પદ પામે છે. મીરાંબાઈને જ્યારે ઝેરનો પ્યાલો આપવામાં આવ્યો, ત્યારે તે ડર્યા નહીં. કેમ? કારણ કે તેમનો કૃષ્ણ પ્રેમ એટલો ઉદાત્ત હતો કે મૃત્યુ તેમના માટે માત્ર એક વસ્ત્ર બદલવા જેવી ઘટના બની ગઈ. આ જ પ્રેમની ચરમસીમા છે—જ્યાં અભયતા તેના સર્વોચ્ચ શિખરે (ઉન્નત) હોય છે.

૭. નિષ્કર્ષ

“પ્રેમ જેટલો ઉદાત્ત, અભય તેટલો જ ઉન્નત” એ માત્ર શબ્દો નથી, પણ જીવન જીવવાની એક ફિલોસોફી છે. ડરપોક માણસ ક્યારેય સાચો પ્રેમ કરી શકતો નથી, અને સાચો પ્રેમી ક્યારેય ડરપોક હોઈ શકતો નથી.

જો તમારે તમારા જીવનને ઉન્નત બનાવવું હોય, તો તમારા પ્રેમને સ્વાર્થ અને સંકુચિતતામાંથી મુક્ત કરો. જેમ જેમ તમારો પ્રેમ વિશાળ બનશે, તેમ તેમ તમારા હૃદયમાંથી ડરની અંધારી ખીણો ભરાઈ જશે અને તમે એક એવા ‘અભય’નો અનુભવ કરશો જે તમને દેવત્વ તરફ લઈ જશે.