જીવનમાં સતાવતી અર્થશૂન્યતા એટલે પ્રેમશૂન્યતા

માનવીય અસ્તિત્વના ઊંડાણમાં ડોકિયું કરીએ તો એક પ્રશ્ન વારંવાર પડઘાય છે: “જીવનનો અર્થ શું?” જ્યારે આ સવાલનો જવાબ નથી મળતો, ત્યારે જે ખાલીપો સર્જાય છે તેને આપણે ‘અર્થશૂન્યતા’ કહીએ છીએ. મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, જીવનમાં અનુભવાતી આ અર્થશૂન્યતા વાસ્તવમાં બીજું કંઈ નહીં પણ ‘પ્રેમશૂન્યતા’નું જ પ્રતિબિંબ છે.

અર્થશૂન્યતા: એક આધુનિક વ્યાધિ

આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં આપણી પાસે સુખ-સુવિધાના તમામ સાધનો છે, છતાં મન એક અજબ પ્રકારની બેચેની અનુભવે છે. સવારે ઉઠવાથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધીની ઘટમાળમાં એક યાંત્રિકતા આવી ગઈ છે. જ્યારે વ્યક્તિને લાગે કે તેના હોવા કે ન હોવાથી કોઈને ફેર પડતો નથી, અથવા તેના કાર્યોમાં કોઈ ઊંડો હેતુ નથી, ત્યારે અર્થશૂન્યતાનો જન્મ થાય છે.

પરંતુ, આ અર્થ ક્યાં ખોવાઈ જાય છે? જવાબ છે—સંબંધોની ભીનાશમાં.

પ્રેમ: જીવનનો અદ્રશ્ય આધારસ્તંભ

પ્રેમ એટલે માત્ર સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેનું આકર્ષણ નહીં, પણ અસ્તિત્વ સાથેનું જોડાણ. પ્રેમ એટલે:

• કોઈના દ્વારા સ્વીકારાવાનો અહેસાસ.
• બીજાના દુઃખમાં સહભાગી થવાની સંવેદના.
• પોતાના અસ્તિત્વને કોઈના માટે ઉપયોગી બનાવવાની ભાવના.

જ્યારે જીવનમાંથી આ સંવેદનાઓ ઓછી થાય છે, ત્યારે જીવન એક નિરર્થક બોજ લાગવા માંડે છે. વિખ્યાત મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે તેમના પુસ્તક ‘Man’s Search for Meaning’ માં નોંધ્યું છે કે, અત્યંત કષ્ટદાયક પરિસ્થિતિમાં પણ એ જ લોકો જીવી ગયા જેમને કોઈના પ્રત્યે પ્રેમ હતો અથવા જેમને કોઈ પ્રેમ કરનારું હતું.

પ્રેમશૂન્યતા અર્થશૂન્યતામાં કેવી રીતે પરિણમે છે?

1. એકલતાનો અતિરેક: માણસ ભીડમાં પણ એકલો હોઈ શકે છે. જો તેની આસપાસ એવા લોકો ન હોય જે તેની લાગણીઓને સમજી શકે, તો તેને આખી દુનિયા પરાઈ લાગે છે. આ ‘કનેક્શન’નો અભાવ જ જીવનને અર્થહીન બનાવે છે.
2. સ્વ-પ્રેમનો અભાવ: ઘણીવાર આપણે બીજાના પ્રેમની અપેક્ષા રાખીએ છીએ પણ પોતાની જાતને ધિક્કારતા હોઈએ છીએ. જે વ્યક્તિ પોતાની જાતને પ્રેમ નથી કરી શકતી, તેને કુદરત કે જીવનની સુંદરતામાં પણ કશું અર્થપૂર્ણ જણાતું નથી.
3. સેવા અને સમર્પણની ગેરહાજરી: પ્રેમનું ઉમદા સ્વરૂપ ‘કરુણા’ છે. જ્યારે આપણે ફક્ત ‘મારું શું?’ એવા સ્વાર્થમાં જીવીએ છીએ, ત્યારે આપણું જગત નાનું થઈ જાય છે. જગત જેટલું નાનું, અર્થશૂન્યતા એટલી જ મોટી.

શું ભૌતિક સફળતા અર્થ આપી શકે?

આપણે માનીએ છીએ કે મોટું ઘર, ગાડી કે ઊંચો હોદ્દો જીવનને સાર્થક બનાવશે. પરંતુ ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે સફળતાના શિખરે પહોંચેલા અનેક લોકોએ આત્મહત્યા કરી છે અથવા ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યા છે. કારણ? શિખર પર પહોંચ્યા પછી તેમણે જોયું કે ત્યાં પ્રેમ વહેંચવા વાળું કોઈ નહોતું.

“પ્રેમ વગરની સફળતા એ મીઠાં વગરના ભોજન જેવી છે—દેખાવમાં ભલે સુંદર લાગે, પણ તૃપ્તિ નથી આપતી.”

અર્થશૂન્યતામાંથી મુક્તિનો માર્ગ: પ્રેમનો પુનઃજન્મ

જો જીવન અર્થહીન લાગતું હોય, તો તેનો ઈલાજ કોઈ તત્વજ્ઞાનના પુસ્તકોમાં નથી, પણ હૃદયના ખૂણામાં છે:

• સંબંધોમાં રોકાણ કરો: ડિજિટલ દુનિયામાંથી બહાર આવીને જીવંત માણસો સાથે સમય વિતાવો. કોઈની આંખોમાં તમારા માટે આદર કે પ્રેમ જોશો, ત્યારે અચાનક જીવન કિંમતી લાગવા માંડશે.
• નિઃસ્વાર્થ સેવા: કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિની મદદ કરવી કે પશુ-પંખી પ્રત્યે પ્રેમ દાખવવો એ જીવનને તાત્કાલિક ‘અર્થ’ પૂરો પાડે છે.
• કૃતજ્ઞતા (Gratitude): જે નથી તેનો અફસોસ કરવાને બદલે જે છે તેનો પ્રેમપૂર્વક સ્વીકાર કરવો.

નિષ્કર્ષ

જીવનમાં જ્યારે પણ અર્થશૂન્યતા પજવે, ત્યારે સમજવું કે હૃદયનું પાત્ર ખાલી થઈ ગયું છે. તેને ફરીથી પ્રેમ, કરુણા અને આત્મીયતાથી ભરવાની જરૂર છે. અર્થ શોધવા ક્યાંય દૂર જવાની જરૂર નથી; જે ક્ષણે તમે પ્રેમ આપવાનું કે સ્વીકારવાનું શરૂ કરો છો, તે જ ક્ષણે જીવન અર્થપૂર્ણ બની જાય છે.

જીવનમાં અર્થ શોધવો એટલે જ જીવનમાં પ્રેમની ફુલવારી મહેકાવવી.