આ એક અત્યંત ગહન અને ચિંતન માંગી લેતો વિષય છે. જ્યારે આપણે ‘સંબંધ’ શબ્દનો પ્રયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક રીતે જ લાગણી અને આત્મીયતાનો સ્વીકાર હોય છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં ઘણા સંબંધો માત્ર સામાજિક મર્યાદા કે કાયદાકીય દસ્તાવેજો પર ટકેલા જોવા મળે છે.
અહીં આ વિષય પર એક વિગતવાર લેખ પ્રસ્તુત છે:
પ્રેમ વિનાનો સંબંધ: કાયદાના પાંજરામાં કેદ આત્મા
માનવ જીવનના પાયામાં જો કોઈ સૌથી શક્તિશાળી તત્વ હોય તો તે ‘પ્રેમ’ છે. પ્રેમ એ માત્ર એક લાગણી નથી, પણ એ બે વ્યક્તિઓને જોડતો અદ્રશ્ય સેતુ છે. જ્યારે આ સેતુ તૂટી જાય અને માત્ર કાયદાની દીવાલો બાકી રહે, ત્યારે એ સંબંધ તેના પવિત્ર અસ્તિત્વને ગુમાવી બેસે છે.
૧. સંબંધની વ્યાખ્યા: કાયદો વિરુદ્ધ લાગણી
કોઈપણ સંબંધ, પછી તે લગ્ન હોય, મિત્રતા હોય કે લોહીનો સગપણ, તેનું ગૌરવ તેની અંદર રહેલી ‘સ્વૈચ્છિક સમર્પણ’ની ભાવનામાં છે.
-
પ્રેમ: એ મુક્તિ આપે છે. તે સામેની વ્યક્તિના સુખમાં પોતાનું સુખ શોધવાની પ્રક્રિયા છે.
-
કાયદો: એ બંધન આપે છે. તે હકો અને ફરજોની યાદી છે જે દંડ કે સામાજિક ડરથી લાદવામાં આવે છે.
જો કોઈ પતિ-પત્ની માત્ર એટલા માટે સાથે રહેતા હોય કે “છૂટાછેડા લેવા અઘરા છે” અથવા “સમાજ શું કહેશે?”, તો તે ઘર નથી પણ એક જેલ છે. જ્યાં હૃદયના ધબકારા એકબીજા માટે નથી અનુભવાતા, ત્યાં માત્ર કાયદાનું પાલન કરવું એ યાંત્રિકતા છે, જીવંતતા નથી.
૨. ‘અપવિત્રતા’નો અર્થ શું?
પવિત્રતા એટલે શુદ્ધતા. જે સંબંધમાં કપટ, મજબૂરી અને માત્ર સ્વાર્થ હોય, તેને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ ‘અપવિત્ર’ ગણી શકાય.
“જ્યાં સમર્પણ નથી, ત્યાં પૂજા નથી; અને જ્યાં પ્રેમ નથી, ત્યાં સંબંધ નથી.”
જ્યારે કોઈ સંબંધમાં પ્રેમ ગેરહાજર હોય, ત્યારે તે સંબંધમાં નકારાત્મકતા પ્રવેશે છે. વ્યક્તિ સામેની વ્યક્તિને એક ‘વસ્તુ’ કે ‘જવાબદારી’ તરીકે જોવા લાગે છે. આ પ્રકારનો વ્યવહાર માનવીય ગરિમાનું અપમાન છે. કાયદાકીય રીતે તમે કદાચ સાચા હોઈ શકો, પણ નૈતિક રીતે તમે એક ખાલીપો જીવી રહ્યા છો.
૩. કાયદાકીય સંબંધોના દુષ્પરિણામો
કેવળ કાયદા પર ટકેલા સંબંધો વ્યક્તિના માનસિક અને આત્મિક સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસરો પાડે છે:
-
પથ્થર જેવી જડતા: લાગણી વિનાનો સંવાદ માત્ર ઔપચારિક બની જાય છે. ઘરમાં મૌન છવાઈ જાય છે, જે શાંતિ નથી પણ એક પ્રકારનો આંતરિક વિખવાદ છે.
-
દંભનું પ્રદર્શન: દુનિયાને બતાવવા માટે સુખી હોવાનો દેખાવ કરવો એ આત્મા સાથેનો સૌથી મોટો અન્યાય છે.
-
બાળકો પર અસર: જે ઘરમાં માતા-પિતા વચ્ચે પ્રેમ નથી, ત્યાં ઉછરતા બાળકો પ્રેમની સાચી વ્યાખ્યા ક્યારેય સમજી શકતા નથી. તેઓ સંબંધોને માત્ર ‘સોદો’ સમજતા શીખે છે.
૪. ધર્મ અને તત્વજ્ઞાનની દ્રષ્ટિ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં લગ્નને ‘સંસ્કાર’ માનવામાં આવે છે, ‘કોન્ટ્રાક્ટ’ નહીં. સંસ્કારમાં આત્માનું જોડાણ હોય છે. મહાત્મા ગાંધીએ પણ કહ્યું હતું કે, “પ્રેમ દુનિયાની સૌથી મોટી શક્તિ છે.” જો પ્રેમ જ નથી, તો તે સંબંધમાં ઈશ્વરનો વાસ હોઈ શકે નહીં.
કાયદો એ સમાજ વ્યવસ્થા જાળવવા માટે છે, પણ તે કોઈના હૃદયમાં પ્રેમ ભરી શકતો નથી. કાયદો શરીરોને સાથે રાખી શકે છે, આત્માઓને નહીં. અને જે સંબંધમાં આત્મા જ હાજર ન હોય, તેને પવિત્ર કેવી રીતે કહી શકાય?
૫. નિષ્કર્ષ
નિઃશંકપણે, જે સંબંધમાં પ્રેમનું તત્વ ગેરહાજર છે અને માત્ર કાયદાકીય મજબૂરી છે, તે સંબંધ એક ‘જીવંત શબ’ સમાન છે. સંબંધોની સાર્થકતા એકબીજાના અસ્તિત્વને ખીલવવામાં છે, એકબીજાને કાયદાની કલમોમાં કેદ કરવામાં નથી.
આપણે સમજવું પડશે કે કાયદો વ્યવસ્થા માટે છે, પણ જીવન તો પ્રેમ માટે જ છે. પવિત્રતા એ મંદિરોમાં નથી, પણ બે વ્યક્તિઓના શુદ્ધ અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમમાં છે. જો પ્રેમ નથી, તો તે સંબંધને વહેલી તકે આદરપૂર્વક મુક્તિ આપવી એ જ સાચી માનવતા અને પવિત્રતા છે.