અન્યને પ્રેમ કરવાની તાકાત ન ધરાવતો હોય, તે માણસ આગળ વસંતના ટહુકા લાચાર

વસંત એટલે માત્ર ઋતુ નથી, વસંત એટલે સંવેદનાનો ઉત્સવ. જ્યારે પ્રકૃતિ પોતાનું હૃદય ખોલીને સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે, ત્યારે એ આપણને એક જ સંદેશ આપે છે: “અસ્તિત્વનો અર્થ જ પ્રેમ છે.” પરંતુ, જે માણસના હૃદયમાં પ્રેમનું ઝરણું સુકાઈ ગયું હોય, જેને બીજાને ચાહવાની કે બીજાના અસ્તિત્વને સ્વીકારવાની તાકાત ગુમાવી દીધી હોય, તેના માટે વસંતના મધુર ટહુકાઓ પણ માત્ર એક શોર બનીને રહી જાય છે.

૧. સંવેદનાની પથ્થરબાજી અને વસંતનું આગમન

પ્રકૃતિનો નિયમ છે કે તે કશું જ પોતાની પાસે રાખતી નથી. વૃક્ષો ફૂલો આપે છે, કોયલ ટહુકા આપે છે અને પવન પોતાની સુગંધ વહેંચે છે. આ બધું જ ‘પ્રેમ’નું પ્રતિક છે. પ્રેમ એટલે બીજા માટે ખીલવું.

પરંતુ જે માણસ આત્મકેન્દ્રી છે, જેના મનમાં માત્ર ‘હું’ અને ‘મારું’ જ વસેલું છે, તે માણસ અંદરથી લુખ્ખો થઈ જાય છે. મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, પ્રેમ કરવાની અસમર્થતા એ માનસિક દરિદ્રતા છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અન્યને પ્રેમ નથી કરી શકતી, ત્યારે તે વાસ્તવમાં પોતાની જાતને પણ પ્રેમ કરી શકતી નથી. આવી વ્યક્તિ માટે વસંતનો પગરવ સંભળાતો નથી કારણ કે તેના કાન માત્ર સ્વાર્થના અવાજો સાંભળવા ટેવાયેલા હોય છે.

૨. ટહુકાની લાચારી: જ્યારે કલા નિષ્ફળ જાય

કોયલનો ટહુકો એ વસંતની ઓળખ છે. એ ટહુકામાં એક આહવાન છે, એક મસ્તી છે. પણ વિચારો, જે હૃદય નફરત, ઈર્ષ્યા કે ઉદાસીનતાથી ભરેલું હોય, ત્યાં આ કોમળ ટહુકો કેવી રીતે પ્રવેશી શકે?

• પથ્થર પર પડતું પાણી: જેમ પથ્થર પર ગમે તેટલો વરસાદ પડે, પણ તે અંદરથી ભીંજાતો નથી, તેમ પ્રેમહીન માણસ પર કુદરતનો ગમે તેટલો પ્રભાવ પડે, તે અકબંધ રહે છે.

• સંગીત અને બહેરાશ: ટહુકો એ કુદરતનું સંગીત છે, પણ જેને સંવેદનાની બહેરાશ છે, તેને મન આ સંગીત વ્યર્થ છે.

કુદરત અહીં લાચાર બની જાય છે. ઈશ્વરની સર્વશ્રેષ્ઠ કૃતિ એટલે માણસ, અને જો એ જ માણસ પ્રેમ કરવાની શક્તિ ગુમાવી દે, તો આખી સૃષ્ટિના સૌંદર્યનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.

૩. પ્રેમ: એક તાકાત, નબળાઈ નહીં

ઘણા લોકો માને છે કે પ્રેમ કરવો એ નબળાઈ છે, પણ હકીકતમાં પ્રેમ એ સૌથી મોટી તાકાત છે. અન્યને પ્રેમ કરવા માટે હિંમત જોઈએ. પોતાનો અહંકાર ઓગળવો પડે છે. જે માણસ ડરપોક છે, તે ક્યારેય પ્રેમ કરી શકતો નથી.

વસંત આપણને શીખવે છે કે જૂના પાંદડા (ખરાબ વિચારો, કડવાશ) ખેરવી નાખો તો જ નવી કૂંપળો (પ્રેમ, આશા) ફૂટશે. જે માણસ પોતાની કડવાશને પકડી રાખે છે, તે વસંતના ટહુકાને સાંભળી શકતો નથી. તેના માટે પાનખર અને વસંત બંને સમાન છે—બંનેમાં શૂન્યતા જ છે.

૪. હૃદયની મરુભૂમિમાં વસંતનું શું કામ?

રણમાં ગમે તેટલી ગુલાબની પાંખડીઓ વેરો, ત્યાં બગીચો નહીં બને. તેમ જેનું મન રણ જેવું શુષ્ક છે, ત્યાં વસંતના ટહુકાઓ કંપન પેદા કરી શકતા નથી. પ્રેમ એ હૃદયની ફળદ્રુપતા છે.

“જ્યાં પ્રેમ નથી, ત્યાં બુદ્ધિ ગમે તેટલી તેજ હોય, જીવનમાં અંધકાર જ રહે છે.”

વસંતના ટહુકા એ પ્રેમનો સાદ છે. એ સાદ આપણને કહે છે કે, “જાગો, જુઓ, આ સૃષ્ટિ કેટલી સુંદર છે!” પણ પ્રેમહીન માણસ પોતાની જ બનાવેલી જેલમાં કેદ હોય છે. તેની લાચારી એ છે કે તે બધું જ જોઈ શકે છે, પણ કશું જ અનુભવી શકતો નથી.

૫. નિષ્કર્ષ: પ્રેમનો પુનર્જન્મ

જો આપણે વસંતના ટહુકાને સાર્થક કરવા હોય, તો આપણે આપણી અંદર રહેલી ‘પ્રેમ કરવાની તાકાત’ને જગાડવી પડશે. પ્રેમ એટલે માત્ર સ્ત્રી-પુરુષનો પ્રેમ નહીં, પણ જીવમાત્ર પ્રત્યેની કરુણા, મિત્રતા અને સ્વીકાર.

જે દિવસે માણસ બીજાના દુઃખે દુઃખી થશે અને બીજાના સુખે મલકાશે, તે દિવસે તેને સમજાશે કે વસંતના ટહુકા લાચાર નથી, પણ એ તો તેના પોતાના હૃદયના ધબકાર છે. પ્રકૃતિ ત્યારે જ ખીલેલી લાગશે જ્યારે આપણી ભીતર પણ કોઈના માટે હેત ખીલશે.