સોનમ વાંગચુક પર લેખ અહીં આપેલો છે, જેમાં તેમના જન્મથી લઈને ધરપકડ સુધીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.
🏔️ સોનમ વાંગચુક: લદ્દાખના એન્જિનિયર, શિક્ષણ સુધારક અને પર્યાવરણ કાર્યકર્તા
ભારતના એક જાણીતા એન્જિનિયર, શિક્ષણવિદ્, સંશોધક અને પર્યાવરણ કાર્યકર્તા તરીકે સોનમ વાંગચુકનું નામ દેશભરમાં જાણીતું છે. તેમને બોલિવૂડની લોકપ્રિય ફિલ્મ ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ માં આમિર ખાને ભજવેલા પાત્ર ફુનસુખ વાંગડુ માટેની પ્રેરણા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. લદ્દાખના પહાડી વિસ્તારમાં શિક્ષણ અને પર્યાવરણ માટેના તેમના કાર્યોએ તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવી છે.
👶 પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
સોનમ વાંગચુકનો જન્મ ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬ ના રોજ તત્કાલીન જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્ય (હાલના લદ્દાખ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ) ના લેહ જિલ્લાના અલ્ચી નજીક આવેલા ઉલેય ટોકપો નામના એક અંતરિયાળ ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા સોનમ વાંગયાલ રાજ્ય સરકારમાં મંત્રી હતા.
તેમના ગામમાં શાળા ન હોવાથી, વાંગચુક નવ વર્ષની ઉંમર સુધી ઘરમાં તેમની માતા પાસે માતૃભાષામાં ભણ્યા. ૧૯૭૫ માં, તેમના પિતા સાથે શ્રીનગર જવું પડ્યું, જ્યાં તેમને શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. જોકે, ત્યાં ઉર્દૂ અને કાશ્મીરી ભાષામાં શિક્ષણ અપાતું હોવાથી તેમને ઘણી મુશ્કેલી પડી અને તેઓ પોતાને “મૂર્ખ” સમજવા લાગ્યા હતા. ૧૧ વર્ષની ઉંમરે, તેઓ જાતે જ દિલ્હી આવ્યા અને ત્યાંની કેન્દ્રીય વિદ્યાલયમાં ભણ્યા. તેમણે એનઆઈટી શ્રીનગર માંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ ની ડિગ્રી મેળવી.
💡 શિક્ષણ સુધારણા: ‘ઓપરેશન ન્યૂ હોપ’
શિક્ષણની સમસ્યાઓથી પ્રેરિત થઈને, ૧૯૮૮ માં, સોનમ વાંગચુકે વિદ્યાર્થીઓના એક જૂથ સાથે મળીને સ્ટુડન્ટ્સ એજ્યુકેશનલ એન્ડ કલ્ચરલ મૂવમેન્ટ ઓફ લદ્દાખ (SECMOL) ની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા લદ્દાખની સરકારી શાળાઓમાં નાપાસ થયેલા અને શિક્ષણ પ્રણાલીના ભોગ બનેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે કામ કરે છે.
* SECMOL: આ સંસ્થા વિદ્યાર્થીઓને વ્યવહારુ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણ આપે છે, અને તેમાં ભણેલા ઘણા બાળકો ડોકટરો અને એન્જિનિયરો બન્યા છે. SECMOL પરિસરની રચના વાંગચુક દ્વારા કરવામાં આવી છે, જે સૌર ઊર્જાથી ગરમ રહે છે.
* ઓપરેશન ન્યૂ હોપ (ONH): ૧૯૯૪ માં, તેમણે સરકાર, ગ્રામ સમુદાયો અને નાગરિક સમાજના સહયોગથી સરકારી શાળા પ્રણાલીમાં સુધારો લાવવા માટે આ અભિયાન શરૂ કર્યું, જેનાથી શિક્ષણના સ્તરમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો.
❄️ સંશોધનો અને સિદ્ધિઓ
સોનમ વાંગચુક તેમના પર્યાવરણ સંબંધિત સંશોધનો માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
* આઈસ સ્તૂપ (Ice Stupa): તેમણે કૃત્રિમ ગ્લેશિયર (આઇસ સ્તૂપ) બનાવવાની ટેકનિકની શોધ કરી. લદ્દાખમાં શિયાળામાં પાણી થીજી જાય છે, અને ઉનાળામાં પાણીની અછત સર્જાય છે. આઇસ સ્તૂપ એ શંકુ આકારનો બરફનો ઢગલો છે, જે શિયાળામાં વહેતા પાણીને સંગ્રહિત કરે છે અને ધીમે ધીમે પીગળીને વસંતઋતુ અને ઉનાળાની શરૂઆતમાં ખેતી માટે પાણી પૂરું પાડે છે.
* * મોબાઇલ સોલાર-પાવર્ડ ટેન્ટ: તેમણે સૈનિકો અને પ્રવાસીઓ માટે સૌર ઊર્જાથી ગરમ રહે તેવા મોબાઇલ ટેન્ટની પણ શોધ કરી છે.
* સન્માન: તેમના કાર્યો બદલ તેમને ૨૦૧૬ માં રોલેક્સ એવોર્ડ ફોર એન્ટરપ્રાઇઝ અને ૨૦૧૮ માં રેમન મેગ્સેસે એવોર્ડ સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા છે.
⚖️ લદ્દાખના અધિકારો માટેનું આંદોલન
જમ્મુ અને કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ હટાવ્યા બાદ ૨૦૧૯ માં લદ્દાખને વિધાનસભા વગરનો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો. આના કારણે સ્થાનિક લોકોમાં ચિંતા વધી, કારણ કે તેમને તેમની જમીન, સંસ્કૃતિ અને પર્યાવરણના રક્ષણ માટેના વિશેષ અધિકારો (જેમ કે બંધારણની છઠ્ઠી સૂચિ હેઠળના રક્ષણ) ગુમાવવાનો ડર હતો.
* મુખ્ય માંગણીઓ: સોનમ વાંગચુક લદ્દાખને સંપૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો અને બંધારણની છઠ્ઠી સૂચિ માં સામેલ કરવા તેમજ સરકારી નોકરીઓ અને જમીન અધિકારીઓમાં સ્થાનિક લોકોનું પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવાના આંદોલનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે.
* ઉપવાસ: આ માંગણીઓ પર ધ્યાન દોરવા માટે, તેઓએ અગાઉ પણ ૨૧ દિવસની ભૂખ હડતાળ કરી હતી.
🚔 ધરપકડ (Arrest)
પર્યાવરણ અને શિક્ષણ માટેના તેમના કાર્યો ઉપરાંત, સોનમ વાંગચુક લદ્દાખના રાજકીય અને પર્યાવરણીય અધિકારો માટેના આંદોલનના કારણે પણ ચર્ચામાં રહ્યા છે.
* ઘટના: ૨૦૨૪ ના સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, લદ્દાખને છઠ્ઠી સૂચિમાં સામેલ કરવાની માંગણી સાથેના પ્રદર્શનકારીઓ અને સુરક્ષાકર્મીઓ વચ્ચે લેહમાં હિંસક અથડામણ થઈ હતી, જેમાં જાનહાનિ થઈ હતી.
* ધરપકડ: આ હિંસક ઘટના માટે કેન્દ્ર સરકારે સોનમ વાંગચુકને જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા અને પ્રદર્શનકારીઓને ઉશ્કેરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ૨૦૨૫ ના ૨૬ સપ્ટેમ્બર ના રોજ, પર્યાવરણ કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદા (NSA) હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
* વર્તમાન સ્થિતિ: વાંગચુકની ધરપકડને તેમની પત્ની ગીતાંજલિ અંગમો દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી છે, જેણે કેન્દ્ર સરકાર અને લદ્દાખ પ્રશાસનને નોટિસ પાઠવી છે. વહીવટીતંત્રે કોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે વાંગચુક “રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે હાનિકારક” ગતિવિધિઓમાં સામેલ હતા. (જે સાબિત થયું નથી)