યુદ્ધની આગ વચ્ચે ઈઝરાયેલનું ‘બ્લેક ગોલ્ડ’: અખુટ પેટ્રોલિયમ સપ્લાય પાછળનું રહસ્ય

મધ્ય પૂર્વમાં જ્યારે પણ યુદ્ધના નગારા વાગે છે, ત્યારે સૌથી પહેલો પ્રશ્ન ઉર્જા સુરક્ષાનો ઊભો થાય છે. ઈરાન અને તેના પ્રોક્સી સંગઠનો (હિઝબુલ્લાહ, હુથી, હમાસ) સાથેના ભીષણ સંઘર્ષ છતાં, ઈઝરાયેલની અર્થવ્યવસ્થા અને તેની સેના ક્યાંય અટકી નથી. ઈઝરાયેલ પાસે પોતાનું તેલનું ઉત્પાદન નહિવત હોવા છતાં, તે વિશ્વના સૌથી અસ્થિર ક્ષેત્રમાં રહીને પણ “અતૂટ” પેટ્રોલિયમ પુરવઠો મેળવવામાં સફળ રહ્યું છે.
આ લેખમાં આપણે એ ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું કે કયા દેશો અને કયા માર્ગો ઈઝરાયેલની આ જીવનરેખાને જીવંત રાખે છે.

૧. મુખ્ય સપ્લાયર્સ: અઝરબૈજાન અને કઝાકિસ્તાનની ભૂમિકા
ઈઝરાયેલ તેની કુલ જરૂરિયાતના ૬૦% થી વધુ તેલ માત્ર બે મધ્ય એશિયાઈ દેશો પાસેથી મેળવે છે: અઝરબૈજાન અને કઝાકિસ્તાન.
અઝરબૈજાન (સૌથી મોટું ભાગીદાર): અઝરબૈજાન ઈઝરાયેલનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર છે. બાકુ-તિબિલિસી-સેહાન (BTC) પાઇપલાઇન દ્વારા તેલ તુર્કીના સેહાન બંદર સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી ટેન્કરો દ્વારા ઈઝરાયેલ જાય છે. અઝરબૈજાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર તેલ પૂરતો મર્યાદિત નથી; ઈઝરાયેલ બદલામાં અઝરબૈજાનને અત્યાધુનિક ડ્રોન અને સંરક્ષણ ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે.
કઝાકિસ્તાન: કઝાકિસ્તાન બીજો મુખ્ય સપ્લાયર છે. તે કેસ્પિયન પાઇપલાઇન કન્સોર્ટિયમ (CPC) દ્વારા તેલ મોકલે છે.

૨. તુર્કીનું ‘ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ’ અને પરિવહન માર્ગ
તુર્કીના પ્રમુખ એર્દોગન ઈઝરાયેલ વિરુદ્ધ કડક નિવેદનો આપવા માટે જાણીતા છે, તેમ છતાં વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈઝરાયેલ જતું મોટાભાગનું તેલ તુર્કીના સેહાન (Ceyhan) બંદર પરથી જ પસાર થાય છે.
ભૌગોલિક રીતે, અઝરબૈજાનનું તેલ તુર્કીની ધરતી પરથી પસાર થયા વગર ઈઝરાયેલ પહોંચી શકે તેમ નથી. જોકે તાજેતરમાં તુર્કીએ વેપાર પર કેટલાક પ્રતિબંધો જાહેર કર્યા છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ કંપનીઓ અને પાઇપલાઇન કરારોને કારણે આ પુરવઠો સંપૂર્ણપણે બંધ કરવો તુર્કી માટે કાયદેસર અને આર્થિક રીતે મુશ્કેલ છે.

૩. આફ્રિકન અને અમેરિકન દેશોનો સહયોગ
ઈઝરાયેલે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ઈરાન સાથેના તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના સપ્લાયર્સમાં વિવિધતા લાવી છે:
પશ્ચિમ આફ્રિકા: નાઇજીરીયા અને ગેબન જેવા દેશો ઈઝરાયેલને ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય કરે છે.
બ્રાઝિલ: દક્ષિણ અમેરિકામાં બ્રાઝિલ ઈઝરાયેલ માટે એક મહત્વપૂર્ણ નવો સપ્લાયર બનીને ઉભર્યું છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: અમેરિકા ઈઝરાયેલને માત્ર લશ્કરી સહાય જ નહીં, પરંતુ જરૂર પડ્યે ‘ડીઝલ’ અને ‘જેટ ફ્યુઅલ’ (JP-8) નો મોટો જથ્થો પણ પૂરો પાડે છે, જે યુદ્ધ વિમાનો માટે અનિવાર્ય છે.

૪. વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (EAPC)
ઈઝરાયેલની ઉર્જા સુરક્ષાની કરોડરજ્જુ EAPC (Eilat-Ashkelon Pipeline Company) છે.
ઈલાત-અશ્કેલોન પાઈપલાઈન: આ પાઈપલાઈન લાલ સમુદ્ર (Eilat) ને ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Ashkelon) સાથે જોડે છે. જો સુએઝ કેનાલ બંધ થાય અથવા જોખમી બને, તો પણ ઈઝરાયેલ આ પાઈપલાઈન દ્વારા તેલનું પરિવહન કરી શકે છે.
અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટોરેજ: ઈઝરાયેલે ખડકો અને જમીનની નીચે વિશાળ તેલ ભંડારો બનાવ્યા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ઈઝરાયેલ પાસે ઘણા મહિનાઓ સુધી ચાલે તેટલો તેલનો અનામત જથ્થો છે, જે યુદ્ધના સમયે કામ લાગે છે.

૫. હુથી વિદ્રોહીઓ અને રેડ સી (Red Sea) સંકટ
યમનના હુથી વિદ્રોહીઓએ લાલ સમુદ્રમાં જહાજો પર હુમલા શરૂ કર્યા છે. આનાથી ઈઝરાયેલના સપ્લાય પર અસર પડી છે, પરંતુ ઈઝરાયેલે તેનો પણ માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે:
કેપ ઓફ ગુડ હોપ: ઘણા ટેન્કરો હવે આફ્રિકા ખંડને ફરીને આવે છે. જોકે આ માર્ગ લાંબો અને ખર્ચાળ છે, પરંતુ તે સલામત છે.
લેન્ડ બ્રિજ (Land Bridge): અરેબિક મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને જોર્ડન દ્વારા એક જમીની માર્ગ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે જેના દ્વારા માલસામાન અને કેટલીક ઉર્જા જરૂરિયાતો ટ્રકો મારફતે ઇઝરાયેલ પહોંચી શકે છે.

૬. કુદરતી ગેસની આત્મનિર્ભરતા: તેલની જરૂરિયાતમાં ઘટાડો
ઈઝરાયેલની સૌથી મોટી તાકાત તેની કુદરતી ગેસ (Natural Gas) ના ક્ષેત્રો છે.
લેવિયાથન (Leviathan) અને તામાર (Tamar): ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં આવેલા આ વિશાળ ગેસ ક્ષેત્રોને કારણે ઈઝરાયેલ વીજળી ઉત્પાદન માટે હવે તેલ કે કોલસા પર નિર્ભર નથી.
જ્યારે વીજળી ગેસથી ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે દેશનું તેલ માત્ર ટ્રાન્સપોર્ટ અને લશ્કરી હેતુઓ માટે જ વપરાય છે, જેનાથી તેલની એકંદર માંગ ઘટી જાય છે.

૭. વૈશ્વિક ઓઈલ કંપનીઓનો રોલ
BP (બ્રિટિશ પેટ્રોલિયમ), શેવરોન (Chevron) અને એક્ઝોનમોબિલ જેવી કંપનીઓ ઈઝરાયેલના ઉર્જા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો અને પશ્ચિમી દેશોના હિતો જોડાયેલા હોવાથી ઈરાન માટે આ સપ્લાય લાઇન તોડવી મુશ્કેલ છે.

હાલના ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને ઈઝરાયેલની ઉર્જા સુરક્ષાની વ્યૂહરચના સમજાવતું એક વિસ્તૃત ઈન્ફોગ્રાફિક અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

આ નકશામાં ઈઝરાયેલને વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મળતા પેટ્રોલિયમ અને ગેસ પુરવઠાના મુખ્ય માર્ગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે:

• ઉત્તરી માર્ગ: અઝરબૈજાન (Azerbaijan) થી તુર્કીના સેહાન (Ceyhan) બંદર મારફતે આવતો મુખ્ય તેલ પુરવઠો.

• દરિયાઈ માર્ગો: બ્રાઝિલ અને પશ્ચિમ આફ્રિકા જેવા ‘વિવિધ સપ્લાયર્સ’ તેમજ અમેરિકા તરફથી મળતું જેટ ફ્યુઅલ (JP-8). આમાં લાલ સમુદ્રના જોખમોને ટાળવા માટે ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ વાળો લાંબો માર્ગ પણ બતાવ્યો છે.

• ઘરેલું ઉત્પાદન: ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં આવેલા ઇઝરાયેલના પોતાના ‘લેવિયાથન અને તામાર ગેસ ક્ષેત્રો’, જે તેને ઉર્જામાં આત્મનિર્ભર બનાવે છે.

• વ્યૂહાત્મક ભૂમિ માર્ગ: જોર્ડન અને યુએઈ (UAE) મારફતે સૂચિત ‘લેન્ડ બ્રિજ’ સપ્લાય.

સાથે જ, આ નકશો ઈરાન અને તેના સહયોગીઓ (જેમ કે હુથી વિદ્રોહીઓ) દ્વારા પેદા કરવામાં આવતા ‘જોખમી વિસ્તારો’ (Risk Zones) અને પડકારોને પણ સ્પષ્ટ રીતે આલેખે છે, જે યુદ્ધની સ્થિતિમાં આ પુરવઠો જાળવી રાખવાની જટિલતા દર્શાવે છે.

નિષ્કર્ષ
ઈઝરાયેલને મળતો પેટ્રોલિયમ સપ્લાય એ માત્ર વેપાર નથી, પરંતુ એક જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય ગણિત છે. અઝરબૈજાન જેવો મુસ્લિમ દેશ હોવા છતાં ઈઝરાયેલનો સાથ આપે છે, તુર્કી ટીકા કરવા છતાં પાઈપલાઈન ચાલુ રાખે છે, અને અમેરિકા તેની સુરક્ષાની ગેરંટી આપે છે.
ઈઝરાયેલે જે રીતે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતોનું વૈવિધ્યકરણ કર્યું છે અને કુદરતી ગેસમાં જે આત્મનિર્ભરતા મેળવી છે, તેને કારણે ઈરાન સાથેના આ ભીષણ યુદ્ધમાં પણ તેનું ‘ઉર્જા એન્જિન’ ધબકતું રહ્યું છે.



નોંધ: આ લેખ વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને ઉર્જા અહેવાલોના વિશ્લેષણ પર આધારિત છે.